نیویارک ټایمز: متحده عربي اماراتو له ایران سره سوداګري ودروله، ټرمپ هڅه کوي تهران منزوي کړي

متحده عربي اماراتو اعلان کړی چې له ایران سره ټولې سوداګریزې او مالي راکړې ورکړې دروي.

 دغه اقدام پر ایران اقتصادي فشار نور هم زیاتوي، په داسې حال کې چې د ټرمپ اداره هڅه کوي اسلامي جمهوریت منزوي کړي.

نیویارک ټایمز ورځپاڼې د اکسټ په ۱۹مه نېټه په دې اړه خپل راپور کې لیکلي، دا پرېکړه لږ وروسته له هغې اعلان شوه چې اماراتو ایران تورن کړ چې د دغه هېواد پر لور یې توغندي توغولي دي.

د اماراتو د بهرنیو چارو وزارت ویاندې افرا الحملي وویل، دا پرېکړه "د هغو سیمه ‌ییزو کړکېچونو په رڼا کې شوې چې سیمه ‌ییزه او نړیواله سوله او امنیت زیانمنوي." هغې زیاته کړه چې امارات "د نړیوال مالي نظام د بشپړتیا ساتلو ته کلک ژمن دي".

متحده عربي امارات د فارس خلیج په اوږدو کې له ایران څخه یوازې شاوخوا ۵۰ مایله واټن لري او د دواړو هېوادونو ترمنځ له سیاسي کړکېچونو سره سره، له لسیزو راهیسې نږدې اقتصادي او کلتوري اړیکې موجودې دي.

په ۲۰۲۴ کال کې د ایران او اماراتو ترمنځ د سوداګرۍ ارزښت شاوخوا ۲۸ میلیارده ډالر و.

په همدغه کال امارات ایران ته د وارداتو تر ټولو لویه سرچینه وه او برېښنايي وسایل، قیمتي فلزات او نور توکي یې ایران ته لېږدول.

شنونکي وایي، د دوبۍ له لارې سوداګري له ډېرې مودې راهیسې د نړیوالو بندیزونو د مخنیوي په برخه کې د ایران لپاره مهمه وه، چې له همدې امله امریکايي چارواکو په تېرو کلونو کې پر اماراتو فشار راوړی و.

خو اماراتي چارواکي وایي، هر کله چې د بندیزونو سرغړونه ومومي، پر ضد یې اقدام کوي.

د ټرمپ اداره هڅه کوي پر ایران اقتصادي فشار زیات کړي او په عین وخت کې نږدې شپږ میاشتې روانې جګړې ته د حل لاره ومومي.

دې جګړې ایران ته د هرمز په تنګي کې، چې د تېلو او ګازو د لېږد یوه مهمه نړیواله لار ده، د سمندري تګ راتګ د پام وړ کنټرول ورکړی دی.

تېره اوونۍ د امریکا د خزانې وزیر سکاټ بېسنټ ګواښ وکړ چې د یوه هېواد د اقتصادي انزوا لپاره به "داسې اقدامات وکړي چې په تاریخ کې یې ساری نه وي لیدل شوی."

ورځپاڼه لیکي، تر اوسه روښانه نه ده چې ایا امریکا له ایران سره د سوداګرۍ د درولو په دې پرېکړه کې کوم رول درلود که نه.

دغه اعلان څو ساعته وروسته له هغې وشو چې ولسمشر ډانلډ ټرمپ د اماراتو له ولسمشر شیخ محمد بن زاید سره ټیلیفوني خبرې وکړې.

د امریکا د بهرنیو چارو وزیر مارکو روبیو هم د سه‌شنبې په ورځ د اماراتو د ملي امنیت له سلاکار شیخ طحنون بن زاید سره خبرې وکړې. د امریکا د بهرنیو چارو وزارت په وینا، دواړو د ایران د روانو بریدونو په تړاو ایران ته د ځواب ویونکو هڅو پر سر خبرې وکړې.

خو دا هم لا روښانه نه ده چې د اماراتو حکومت به له ایران سره د اقتصادي اړیکو د ځنډولو پرېکړه څومره جدي او په څومره چټکۍ عملي کړي.

د ایران د اقتصاد په اړه د لندن مېشتې څېړنیزې ادارې "بورس اېنډ بازار فاونډېشن" مشر اسفندیار باتمانقلیچ وویل، دا اعلان حتمي نه ده چې د اماراتو په پالیسۍ کې د بدلون معنا ولري. د هغه په اند، کېدای شي دا د امریکا پر وړاندې د عامه ډیپلوماسۍ یو اقدام وي، څو وښيي چې امارات ایران له ځانه په واټن کې ساتي.

هغه وایي، په حقیقت کې ایران او امارات لا هم له اقتصادي پلوه پر یو بل متکي دي.

په دوبۍ کې سوداګرو ویلي چې جګړې لا له وړاندې له ایران څخه دوبۍ ته د توکو پخوانی منظم بهیر ګډوډ کړی دی. یوه سوداګر وویل چې لا هم زعفران او وچې مېوې واردولی شي او بیا یې چین، هند او سعودي عربستان ته صادروي، خو اوس دا کار ډېر ګران او ستونزمن شوی او مالونه په ګمرکونو کې له زیاتې پلټنې سره مخ کېږي.

یوه بل سوداګر وویل چې جګړې یې کاروبار ته سخت زیان رسولی دی. د جګړې تر مخه یې تر ۱۰۰ ډېر کارکوونکي درلودل، خو اوس یې شمېر شاوخوا ۳۵ کسانو ته راټیټ شوی. هغه وویل، که د سوداګرۍ د بندولو نوې پرېکړه په بشپړه توګه عملي شي، شرکت به یې په بشپړه توګه سقوط وکړي.

اماراتو تېره اوونۍ ایران تورن کړ چې د هرمز له تنګي څخه پر تېرېدونکې یوې اماراتي تېل‌وړونکې کښتۍ یې برید کړی دی.

د سه‌شنبې په ورځ د اماراتو دفاع وزارت د راتلونکو توغندیزو بریدونو خبرداری هم ورکړ. وروسته یې وویل چې له ایران څخه توغول شوي دوه بالستیک توغندي د سمندري تګ راتګ په نښه کولو لپاره توغول شوي وو او یو یې د اماراتو په اوبو کې لوېدلی دی.

ایران دغه بریدونه رد کړي دي او د تېل‌وړونکو کښتیو د وروستیو بریدونو مسؤلیت یې نه منلی او نه یې رد کړی دی.

د امریکا او اسرائیل له خوا د فبرورۍ په میاشت کې پر ایران تر بریدونو مخکې، اماراتو له خپل ستر ګاونډي ایران سره د ډیپلوماسۍ او اقتصادي تعامل سیاست تعقیباوه، په دې هیله چې له احتمالي جګړې څخه ځان خوندي وساتي.

خو جګړې دغه تصور له منځه یووړ. د ایران او اماراتو اړیکې په چټکۍ خرابې شوې او امارات، چې د امریکا یوه لویه پوځي اډه پکې ده، د ایران د لومړنیو غچ‌اخیستونکو بریدونو له اصلي هدفونو څخه شو. اماراتو ویلي چې له ایران څخه پرې تر ۲،۷۰۰ ډېر بالستیک توغندیز او ډرون بریدونه شوي دي.

په مارچ کې اماراتي حکومت په دوبۍ کې یو تاریخي ایراني روغتون، یو کلتوري کلب او څو ښوونځي وتړل چې چارواکو ویل د ایران له حکومت سره تړاو لري. حکومت د ځینو ایراني کډوالو ویزې او د استوګنې جوازونه هم لغوه کړل.

د راپور له مخې، وروسته د اماراتو پوځ پر ایران پټ بریدونه هم وکړل. دا خبره دوو اوسنیو او پخوانیو لوړپوړو امریکايي چارواکو کړې ده.

په اپرېل کې د امریکا او ایران ترمنځ له اوربند او بیا په جون کې له لومړنۍ سولې هوکړې وروسته، د ایران او اماراتو کړکېچ د پام وړ کم شو، د لوړپوړو چارواکو مستقیمې اړیکې بېرته پیل او د دواړو هېوادونو ترمنځ الوتنې بیا فعالې شوې.

خو په وروستیو میاشتو کې چې اوربند کمزوری شوی، ایران خپل ډېری بریدونه پر نږدې بحرین او کویټ متمرکز کړي او تر ډېره یې امارات له بریدونو خوندي ساتلي وو.

سره له دې، اماراتي چارواکو له اسرائیل او امریکا سره پر خپلو اړیکو لا ډېر ټینګار کړی او دغه اړیکې په یوه کړکېچنه سیمه کې د خپل کوچني هېواد د امنیت لپاره حیاتي ګڼي.

شنونکي اټکل کوي چې امارات به د امریکا او ایران ترمنځ د توازن ساتلو سیاست ته دوام ورکړي.

باتمانقلیچ وایي، اماراتو ښودلې چې د پام وړ ستراتیژیکه خپلواکي لري او:

"متحده عربي امارات داسې هېواد نه دی چې اجازه ورکړي خپلې ملي ګټې یې په واشنګټن کې د شویو سیاسي پرېکړو له مخې وټاکل شي."